नुवाकोट जिल्लाको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक पहिचानसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने देविघाटमा रहेको ऐतिहासिक जालपा मन्दिर लामो समयदेखि स्थानीय जनसमुदायको आस्था र विश्वासको केन्द्रका रूपमा परिचित रहँदै आएको थियो । विशेषगरी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको पवित्र पर्व हरिबोधिनी अर्थात् ठूलो एकादशीका दिन यस मन्दिर परिसरमा लाग्ने परम्परागत मेला धार्मिक आस्था, सामाजिक सद्भाव, स्थानीय व्यापार, कला, संस्कृति र ऐतिहासिक परम्पराको अनुपम संगमका रूपमा स्थापित थियो ।
ठूलो एकादशीको दिन जालपा मन्दिरमा लाग्ने मेलाको महत्व केवल मन्दिरमा दर्शन तथा पूजाआजा गर्नमा मात्र सीमित थिएन । यसले नुवाकोट जिल्लाका विभिन्न गाउँबस्तीका मानिसहरूलाई एउटै धार्मिक तथा सांस्कृतिक सूत्रमा बाँध्ने कामसमेत गर्दै आएको थियो । जिल्लाका विभिन्न स्थानबाट भक्तजन, तीर्थालु, व्यापारी, किसान, स्थानीय बासिन्दा तथा दर्शनार्थीहरु ठूलो उत्साह र श्रद्धाका साथ जालपा मन्दिर पुग्ने गर्दथे । यसरी वर्षेनी लाग्ने मेलाले जालपा क्षेत्रलाई धार्मिक पर्यटन र स्थानीय सांस्कृतिक गतिविधिको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा चिनाएको थियो ।
ठूलो एकादशीको धार्मिक महत्व र भक्तजनको घुइँचो
हिन्दू धर्मशास्त्रअनुसार हरिबोधिनी एकादशीलाई अत्यन्तै पवित्र दिनका रूपमा लिइन्छ । यस दिन भगवान् विष्णु योगनिद्राबाट जागृत हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ । त्यसैले यस पर्वलाई हरिबोधिनी एकादशी, तुलसी विवाह तथा ठूलो एकादशीका नामले समेत चिनिन्छ ।
यही पवित्र अवसरमा जालपा माताको दर्शन, पूजाआजा तथा धार्मिक अनुष्ठान गर्न नुवाकोट मात्र नभएर छिमेकी जिल्लाबाट समेत श्रद्धालु भक्तजनहरू आउने गर्दथे । बिहानैदेखि मन्दिर परिसरमा दर्शनार्थीहरुको भीड लाग्ने, पूजाआजा गर्ने, फूलप्रसाद चढाउने, भाकल गर्ने तथा परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र कल्याणको कामना गर्नेहरूको उपस्थिति उल्लेखनीय रहने गर्दथ्यो ।
जालपा मन्दिरको ठूलो एकादशी मेलाको सबैभन्दा विशिष्ट, रोचक र ऐतिहासिक आकर्षणमध्ये त्रिशूली नदीमाथि फूलको डोरी तरेर वारपार गर्ने परम्परा विशेष रूपमा स्मरणीय रहेको थियो ।
विशेषगरी टाढाटाढाबाट आएका वृद्धवृद्धा, महिला, पुरुष तथा बालबालिकाको सहभागिताले मेलालाई पारिवारिक र सामुदायिक उत्सवको स्वरूप प्रदान गर्दथ्यो । कतिपय मानिसहरू अघिल्लो दिन नै मेलामा पुग्ने गर्दथे भने कतिपय बिहानैदेखि पैदल यात्रा गर्दै जालपा मन्दिरमा दर्शन गर्न आउने गर्दथे । यसरी ठूलो एकादशीको दिन जालपा मन्दिर वरपरको वातावरण धार्मिक उत्साह र भक्तिभावले भरिपूर्ण हुने गर्दथ्यो ।
विभिन्न बाजागाजा र झाँकी प्रदर्शनले थपिने सांस्कृतिक रौनक
जालपा मन्दिरको ठूलो एकादशी मेला धार्मिक पूजाआजामा मात्र सीमित नभई स्थानीय कला, संस्कृति र मौलिक परम्पराको प्रदर्शन गर्ने महत्वपूर्ण अवसर पनि थियो ।
मेलाको अवसरमा विभिन्न बाजागाजाको धुनसँगै झाँकी प्रदर्शन हुने गर्दथ्यो । पञ्चेबाजा, दमाहा, नरसिंहा, सनाई, ढोल, झ्याम्टा तथा अन्य परम्परागत बाजाहरूको गुञ्जनले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई उत्सवमय बनाउँथ्यो । विभिन्न समूह तथा स्थानीय समुदायको सहभागितामा प्रस्तुत हुने धार्मिक र सांस्कृतिक झाँकीहरूले मेलाको आकर्षण अझ बढाउँथे ।
बाजागाजाको तालमा नाचगान गर्दै आउने समूह, परम्परागत भेषभूषामा सजिएका सहभागी, धार्मिक झाँकी तथा स्थानीय संस्कृतिको प्रदर्शनले जालपा क्षेत्रलाई एक प्रकारको सांस्कृतिक उत्सवस्थलमा परिणत गर्दथ्यो ।

यी गतिविधिहरूले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक संस्कृति, परम्परागत बाजागाजा, सामाजिक एकता र धार्मिक सम्पदाबारे परिचित गराउने महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए । यस्ता परम्पराहरू पुस्तान्तरण हुँदै जानु नै कुनै पनि समाजको सांस्कृतिक जीवन्तताको महत्वपूर्ण आधार हो ।
सुन्तला बिक्रीको मेला र स्थानीय व्यापारको आकर्षण
जालपा मन्दिरको ठूलो एकादशी मेलाको अर्को विशेष आकर्षण स्थानीय कृषि उत्पादन तथा व्यापार पनि थियो । विशेषगरी सुन्तला बिक्रीका लागि लाग्ने बजारले मेलामा छुट्टै रौनक थप्ने गर्दथ्यो ।
नुवाकोट जिल्ला सुन्तला उत्पादनका लागि पनि परिचित जिल्ला भएकाले विभिन्न स्थानका किसान तथा व्यापारीहरूले मेलाको अवसरलाई आफ्नो उत्पादन बिक्री गर्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा उपयोग गर्दथे । सुन्तलाका थुप्रा, पहेँलपुर फलफूलले भरिएका पसल र किनमेल गर्ने ग्राहकहरूको भीडले मेला क्षेत्रलाई अझ आकर्षक बनाउँथ्यो ।
मेलामा आउने भक्तजन तथा दर्शनार्थीहरु जालपा माताको दर्शन र पूजाआजा गरेपछि सुन्तला तथा अन्य स्थानीय कृषि उत्पादन किनेर घर फर्कने गर्दथे । यसले किसानहरूलाई आफ्नो उत्पादनको बजार उपलब्ध गराउनुका साथै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत चलायमान बनाउँथ्यो ।
सुन्तला बिक्रीको मेला केवल व्यापारिक गतिविधि मात्र थिएन, यो नुवाकोटको कृषि पहिचान, किसानको मेहनत र स्थानीय उत्पादनको महत्व झल्काउने एउटा विशेष अवसर पनि थियो । यसका साथै विभिन्न खाद्यन्न, मिठाई, खेलौना, लत्ताकपडा तथा दैनिक उपभोग्य सामग्रीका पसलहरूले मेलालाई थप जीवन्त बनाउने गर्दथे ।
त्रिशूली नदीमाथि फूलको डोरी तर्ने अनुपम परम्परा
जालपा मन्दिरको ठूलो एकादशी मेलाको सबैभन्दा विशिष्ट, रोचक र ऐतिहासिक आकर्षणमध्ये त्रिशूली नदीमाथि फूलको डोरी तरेर वारपार गर्ने परम्परा विशेष रूपमा स्मरणीय रहेको थियो ।
यो परम्परा यस क्षेत्रको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको थियो । ठूलो एकादशीको अवसरमा त्रिशूली नदीमाथि करिब १०० वटाको संख्यामा फूलमालाबाट तयार पारिएका डोरीहरू राखेर नदी वारपार गर्ने व्यवस्था गरिने गर्दथ्यो । फूलमालाका ती डोरीहरू नदीको एक किनारदेखि अर्को किनारसम्म फैलाइन्थे । भक्तजन तथा मेलामा सहभागी मानिसहरू ती फूलका डोरी तर्दै नदी वारपार गर्ने गर्दथे ।
करिब सयवटा फूलमालाका डोरीहरू नदीमाथि फैलिएको दृश्य आफैँमा अत्यन्तै आकर्षक र अविस्मरणीय हुने गर्दथ्यो । नदीमाथि फूलको डोरी तर्ने यो परम्पराले जालपा मन्दिरको मेलालाई अन्य धार्मिक मेलाभन्दा फरक र विशिष्ट पहिचान दिएको थियो ।
त्रिशूली नदीको दुवै किनारमा जम्मा भएका मानिसहरू, नदीमाथि फैलिएका फूलका डोरीहरू, भक्तजनको उत्साह, बाजागाजाको धुन र मेलाको चहलपहलले सम्पूर्ण वातावरणलाई उल्लासमय बनाउँथ्यो । टाढाटाढाबाट आएका मानिसहरूका लागि पनि फूलको डोरी तर्ने परम्परा मुख्य आकर्षण हुने गर्दथ्यो ।
यो केवल नदी वारपार गर्ने एउटा माध्यम मात्र थिएन, बरु स्थानीय समुदायको सामूहिक श्रम, धार्मिक विश्वास, सिर्जनशीलता र परम्परागत सीपको प्रतीकसमेत थियो । आजको पुस्ताले पनि यस परम्पराबारे सुन्दा र पुराना पुस्ताका अनुभवहरू सम्झँदा जालपा मेलाको त्यो ऐतिहासिक दृश्य सहजै कल्पना गर्न सक्छ ।
नुवाकोट जिल्लाको साझा आस्थाको केन्द्र
जालपा मन्दिरको ठूलो एकादशी मेलाले नुवाकोट जिल्लाभित्र सामाजिक तथा सांस्कृतिक एकताको भावना विकास गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको थियो । जिल्लाका विभिन्न क्षेत्रबाट मानिसहरू एउटै उद्देश्य र श्रद्धाका साथ एकै ठाउँमा भेला हुनु आफैँमा सामाजिक सद्भावको सुन्दर उदाहरण थियो ।

मेलामा भेटघाट गर्ने, आफन्त तथा साथीभाइसँग सुखदुःख साटासाट गर्ने, स्थानीय उत्पादन किनबेच गर्ने र धार्मिक गतिविधिमा सहभागी हुने अवसर प्राप्त हुन्थ्यो । टाढा रहेका आफन्त तथा परिचितहरूसँग वर्षौँपछि भेट हुने अवसर पनि यही मेलाले प्रदान गर्दथ्यो ।
त्यसैले जालपा मेला केवल एक दिनको धार्मिक कार्यक्रम थिएन । यो स्थानीय जनजीवन, सामाजिक सम्बन्ध, आर्थिक गतिविधि, सांस्कृतिक पहिचान र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सामूहिक सम्झनाको जीवन्त उत्सव थियो ।
प्राकृतिक विपत्तिले उजाडिएको ऐतिहासिक धार्मिक स्थल
तर समय सधैँ एउटै रहँदैन । प्रकृतिका केही विनाशकारी घटनाले मानिसले पुस्तौँदेखि जोगाउँदै आएका सम्पदा र संरचनाहरूलाई क्षणभरमै तहसनहस बनाउन सक्छन् । गत भदौ १० गते रसुवास्थित भोटेकोशी नदी प्रणालीमा आएको विनाशकारी बाढीले जालपा मन्दिर रहेको क्षेत्रलाई ठूलो क्षति पुर्याएको छ । कुनै समय भक्तजनको भीडले भरिने, बाजागाजाको धुनले गुञ्जायमान हुने, सुन्तला बिक्रीको चहलपहल देखिने र फूलको डोरीले त्रिशूली नदीलाई सजाउने त्यो ऐतिहासिक क्षेत्र आज बाढीले छोडेको विनाशको पीडादायी दृश्यमा परिणत भएको छ ।

जहाँ ठूलो एकादशीका दिन सयौँ फूलका डोरीहरू नदीमाथि फैलिएका हुन्थे, जहाँ नुवाकोटका विभिन्न ठाउँबाट आएका तीर्थालुहरूको घुइँचो लाग्थ्यो, जहाँ स्थानीय किसानका सुन्तला बिक्री हुन्थे र जहाँ विभिन्न बाजागाजासहित झाँकी प्रदर्शन गरिन्थ्यो, आज त्यही ठाउँ बाढीले बगाएको बगर र उजाड भूमिको रूपमा देखिनु अत्यन्तै दुःखद विषय हो ।
मन्दिरको भौतिक संरचना भत्किनु भनेको एउटा भवन नष्ट हुनु मात्र होइन । त्यो मन्दिरसँग जोडिएका पुस्तौँका आस्था, विश्वास, धार्मिक अभ्यास, सामाजिक सम्बन्ध र अविस्मरणीय सम्झनाहरूमा समेत गहिरो चोट पुग्नु हो ।
जालपा मन्दिरमा दर्शन गर्न जाने गरेका वृद्धवृद्धाका सम्झना, बाल्यकालमा ठूलो एकादशी मेला हेर्न जाने गरेका मानिसका अनुभव, सुन्तला किनबेचको चहलपहल, बाजागाजासहितका झाँकी र त्रिशूली नदीमाथि फूलको डोरी तरेका ती दृश्यहरू आज पनि धेरैको मानसपटलमा ताजै छन् ।
जालपा मन्दिरको पुनःस्थापना र ऐतिहासिक परम्पराको संरक्षण आवश्यक
प्राकृतिक विपत्तिले भौतिक संरचना नष्ट गरे पनि मानिसको आस्था, विश्वास र संस्कृतिलाई पूर्ण रूपमा समाप्त गर्न सक्दैन । त्यसैले जालपा मन्दिरको पुनर्निर्माण तथा यससँग जोडिएका ऐतिहासिक परम्पराहरूको संरक्षण गर्नु आजको महत्वपूर्ण आवश्यकता हो ।
यस पवित्र धार्मिक स्थलको संरक्षण, पुनःस्थापना तथा व्यवस्थित पुनर्निर्माणका लागि स्थानीय सरकार, बागमती प्रदेश सरकार, सम्बन्धित सरकारी निकाय, धार्मिक संघसंस्था, स्थानीय समाजसेवी, बुद्धिजीवी तथा सम्पूर्ण श्रद्धालु भक्तजनहरूले साझा पहल गर्न आवश्यक छ ।
मन्दिरको पुनर्निर्माण गर्दा धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वलाई ध्यानमा राख्दै सुरक्षित स्थान र उपयुक्त संरचनाको व्यवस्था गरिनुपर्छ । साथै ठूलो एकादशी मेलाको ऐतिहासिक पहिचान जोगाउन आवश्यक पहल गरिनुपर्छ ।
सुन्तला बिक्रीको परम्परागत बजार, स्थानीय कृषि उत्पादनको प्रवद्र्धन, विभिन्न बाजागाजासहितको झाँकी प्रदर्शन, धार्मिक पूजाआजा, भजनकीर्तन तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई पुनः निरन्तरता दिन सकिएमा जालपा क्षेत्रको पुरानो गौरव र पहिचान फेरि स्थापित हुन सक्छ ।
फूलको डोरी तर्ने परम्परा पनि ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक धरोहरका रूपमा संरक्षण गर्नुपर्छ । तर त्रिशूली नदीको बहाव, जोखिम र वर्तमान भौगोलिक अवस्थालाई ध्यानमा राखेर सम्बन्धित प्राविधिक तथा सुरक्षा निकायको अध्ययन र स्वीकृतिपछि मात्र यस्तो परम्परालाई सुरक्षित रूपमा निरन्तरता दिनुपर्छ ।

अन्त्यमा, त्रिशूली नदीको किनारमा अवस्थित जालपा मन्दिर केवल एउटा धार्मिक स्थल थिएन । यो नुवाकोट जिल्लाको धार्मिक आस्था, सामाजिक एकता, स्थानीय व्यापार, कृषि उत्पादन, मौलिक संस्कृति र ऐतिहासिक परम्पराको साझा पहिचान थियो ।
ठूलो एकादशीको त्यो दिन सम्झँदा आज पनि आँखाअगाडि अनेक दृश्यहरू आउँछन्– मन्दिरमा दर्शन गर्न आउने नुवाकोटभरिका तीर्थालु भक्तजन, विभिन्न बाजागाजाको गुञ्जन, आकर्षक झाँकी प्रदर्शन, सुन्तला बिक्रीका पसलहरू, मेलाको चहलपहल र त्रिशूली नदीमाथि करिब १०० वटा फूलमालाका डोरीहरू फैलाएर वारपार गरिएका ती अविस्मरणीय क्षणहरू ।
ती दृश्यहरू केवल विगतका सम्झना मात्र होइनन्, हाम्रा पुर्खाले जोगाउँदै आएको संस्कृति र परम्पराका अमूल्य सम्पत्ति हुन् ।
आज जालपा मन्दिर क्षेत्र बाढीले उजाडिएको होला, फूलको डोरी तर्ने परम्परा रोकिएको होला, सुन्तला बिक्रीको मेला र बाजागाजाको रौनक हराएको होला । तर जालपा माताप्रतिको श्रद्धा, ठूलो एकादशी मेलाप्रतिको आत्मीयता र पुर्खाले हस्तान्तरण गरेका सांस्कृतिक सम्झनाहरू कहिल्यै मेटिने छैनन् ।
आउनुहोस्, हामी सबै मिलेर यस ऐतिहासिक धार्मिक धरोहरको संरक्षण र पुनःस्थापनाका लागि आवाज उठाऔँ । जालपा मन्दिरको पुनर्निर्माणसँगै ठूलो एकादशी मेलाको पुरानो गौरव फर्काउने अभियानमा एकजुट बनौँ ।
फेरि एकपटक जालपा मन्दिरमा भक्तजनको घुइँचो लागोस्, विभिन्न बाजागाजाको धुनले त्रिशूली किनार गुञ्जायमान बनोस् । सुन्तला बिक्रीको मेला पुनः लागोस् । नुवाकोट जिल्लाभरिका तीर्थालु भक्तजनको उपस्थिति रहोस्, सुरक्षित रूपमा फूलमालाका डोरीको परम्परा पुनर्जीवित होस् र ठूलो एकादशी मेलाले आफ्नो ऐतिहासिक रौनक फेरि प्राप्त गरोस् ।
(२०८३ साल मंसिर ४ गते हरिबोधिनी अर्थात् ठूलो एकादशी । त्यसको पूर्वसन्ध्यामा दिनेश अधिकारीद्वारा लेखिएको आलेख ।)
यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?














प्रतिक्रिया